Het is eindelijk lente, eenzelfde lente als toen ik ruim dertig jaar geleden voor het eerst kennis maakte met het Friese dorp Jorwert. En toch is het nu een totaal andere lente. Want het is stil geworden op de Friese greiden.

Waar drie decennia geleden horen en zien je verging als je door het land liep, waar je nog maar een jaar of zeven geleden om half vijf wakker werd van de vogelherrie, daar hoor je nu nog slechts een enkele grutto of kieviet en, heel zelden, een leeuwerik.  De schokkende statistieken en voorspellingen van de vogeltellers zijn anno 2013 realiteit geworden.

Een soortgelijk proces speelt zich af als het gaat om het uiterlijk van het Friese landschap. Ook dat proces voltrekt zich grotendeels in stilte, ook dat proces wordt, zo valt te vrezen, pas door het grote publiek opgemerkt als het te laat is. Ik doel hiermee op de Brabantisering van Friesland, en met name het vlakke karakteristieke Friese weidelandschap, de zogenaamde Greidhoek. 

We kennen Friesland als een vriendelijke, bedaarde provincie, met, bijvoorbeeld hier in Littenseradiel, de laagste criminaliteitscijfers van Nederland. Historisch gezien verkeert deze regio echter in een ronduit revolutionaire overgangsfase. Eeuwen en eeuwenlang was dit een gebied waarin landschap, economie, cultuur en ook architectuur grotendeels werden bepaald door de noden en behoeften van het boerenbedrijf. Toen Rein en ik hier opgroeiden was dat nog overal het geval. Sinds het midden van de vorige eeuw is dat allemaal ingrijpend veranderd. In de jaren zestig kwam, van elk tientje dat in een dorpscafé hier werd verdiend, zeker acht gulden direct of indirect uit al die boerenbedrijven. Nu is dat, van tien euro, hooguit een of twee euro. Die ingrijpende overgang van een puur agrarische samenleving naar een samenleving van industrie, diensten, technologie toerisme en wat dies meer zij verloopt bepaald niet gepland en harmonisch, het is en blijft zoeken en tasten, en dat zal nog wel een generatie of wat doorgaan.

De chaos en de spanning die deze overgangsfase met zich meebrengt is scherp zichtbaar in het Friese landschap. Dat is geen kale steppe, grauwe polder of stadswildernis, geen gebied waarin een blind paard nauwelijks schade zou kunnen aanrichten. Een groot deel van dit gebied is juist, in zijn openheid, extreem kwetsbaar. Iedere ingreep, ieder geluidsbron, alles heeft een veel verder reikend effect dan in meer beboste en heuvelachtige gebieden. Wie iets wil behouden van de schoonheid en grootsheid van het Friese land, met name van de Greidhoek hier, moet dus buitengewoon waakzaam zijn, zeker in deze tijd. Want het gaat opeens hard, met de verrommeling van dit oude landschap.

Opvallend genoeg lijkt iedereen het daarover wel eens te zijn. Commentatoren en politici zie je over elkaar heen buitelen als het gaat om hun bereidheid om voor dit karakteristieke landschap in de bres te springen. Het landschap zelf spreekt echter een heel andere taal. Wie het Friese landschap van 2013 leest, met z’n witte schimmeldorpen, met z’n vaak veel te grote en nutteloze industriegebieden, met z’n megaschuren die in het voorjaar als paardenbloemen de grond uit vliegen – maar eeuwig blijven staan - , met zijn monumentale boerderijen die onder de sloophamer verdwijnen zonder dat er een haan naar kraait, wie dat allemaal werkelijk tot zich door laat dringen leest maar één boodschap: het interesseert ons, uiteindelijk, geen bal.

Ik weet het, het is niet zo bedoeld, maar dat is wat dit landschap zegt. Kijk maar, lees het maar, zoals je een landschap kunt lezen: wij zijn niet of nauwelijks beschermd. Gestreden om dit soort kwesties – in andere landen en regio’s dagelijkse kost – wordt er slechts zelden, met uitzondering van de Centrale As. Ook dat valt op. Het lijkt wel of niemand zich uiteindelijk verantwoordelijk voelt – ik zou in dit verband bijna de Britse term ‘ownership’ gebruiken. Niemand ‘bezit’ het landschap meer, noch de boeren, noch de burgers, noch de overheid.