De eurocrisis: nog een handvol vragen
Tot voor kort werd de Europese Unie, ondanks alle problemen, algemeen beschouwd als een succesvol en interessant project, een laboratorium voor de internationale verhoudingen in de 21e eeuw. Waar komt toch die verlamming vandaan, die Europa nu al maanden en maanden in haar greep heeft? Wat is er in hemelsnaam gebeurd? En wat moeten we nu?
Voor het beantwoorden van die vraag is één ding van essentieel belang: de mentaliteit van waaruit Europa, en de Europese aanvoerders, handelen. Wat was en is onze eigen Europese visie op de wereld, nee, sterker, op het leven? Wat was ons Europees idee van ‘kwaliteit van bestaan’? Welke nieuwe ruimte willen wij geven aan de jeugd, aan de toekomst? En welke ruimte zal die jeugd, wellicht, moeten bevechten?
Wij, Europeanen, hebben daarbij al sinds jaren een eigen pad ingeslagen. We zullen in de nabije toekomst onze ideeën moeten aanpassen aan de economische en demografische realiteiten, dat weten we allemaal, maar in de basisfilosofie hebben we elkaar altijd kunnen vinden: in onze soft-power, onze boven-nationale samenwerkingssystemen, in onze nadruk op een goede kwaliteit van bestaan voor iedereen, in de breedste zin van het woord. Zo zag en ziet ons zelfbeeld eruit.
Voor de Europese pioniers van de eerste generatie waren de drijfveren daarbij, uiteindelijk, diep emotioneel: voor hen, die de oorlog overleefden, betekende Europa bovenal een vredesproject, een project dat draaide om mensenrechten en democratische waarden op internationaal niveau.
Voor de nieuwe generatie Europese leiders werden andere waarden steeds belangrijker, in het bijzonder economische waarden. Dat is begrijpelijk, het was de algemene stemming tijdens de late twintigste eeuw. Maar het resultaat is een Europees project dat, met de zware nadruk op de markt en de vrije mededinging, nog altijd geobsedeerd lijkt door de globalistische filosofie. Ik doel daarmee op het internationale, grensoverschrijdende denken waarbij de wereld en de samenleving voornamelijk worden bekeken door een simpel economisch vergrootglas.
Is dat dan mede de oorzaak van deze crisis?
‘De economische crisis is een groot fiasco van het marktstelsel,’ zei Nobelprijswinnaar Amartya Sen een paar weken geleden, en ik ben het roerend met hem eens. De crisis werd, zei hij, immers door dit systeem zelf voortgebracht. De crisis vertegenwoordigt ook een moreel falen: het falen van een systeem dat enkel op financiële waarden is gefundeerd.
In Europa was bovendien de overgave aan de genadeloze god van het angelsaksische marktmodel dé manier om de Europese burgers massaal terug te jagen naar de beschutting van de oude nationale waarborgstaten. Uit dat marktmodel groeide immers gaandeweg een obsessie met het individuele, het particuliere en het meetbare, en tegelijk een overmaat aan tolerantie voor alle excessen van het moderne kapitalisme. En dat had overal tot gevolg dat overal publieke waarden, ethische en morele waarden die vooral gericht waren op de gemeenschap, ontmanteld werden – en worden, want het proces is nog steeds gaande.
