De eurocrisis: nog een handvol vragen
Tot voor kort werd de Europese Unie, ondanks alle problemen, algemeen beschouwd als een succesvol en interessant project, een laboratorium voor de internationale verhoudingen in de 21e eeuw. Waar komt toch die verlamming vandaan, die Europa nu al maanden en maanden in haar greep heeft? Wat is er in hemelsnaam gebeurd? En wat moeten we nu?
Voor het beantwoorden van die vraag is één ding van essentieel belang: de mentaliteit van waaruit Europa, en de Europese aanvoerders, handelen. Wat was en is onze eigen Europese visie op de wereld, nee, sterker, op het leven? Wat was ons Europees idee van ‘kwaliteit van bestaan’? Welke nieuwe ruimte willen wij geven aan de jeugd, aan de toekomst? En welke ruimte zal die jeugd, wellicht, moeten bevechten?
Wij, Europeanen, hebben daarbij al sinds jaren een eigen pad ingeslagen. We zullen in de nabije toekomst onze ideeën moeten aanpassen aan de economische en demografische realiteiten, dat weten we allemaal, maar in de basisfilosofie hebben we elkaar altijd kunnen vinden: in onze soft-power, onze boven-nationale samenwerkingssystemen, in onze nadruk op een goede kwaliteit van bestaan voor iedereen, in de breedste zin van het woord. Zo zag en ziet ons zelfbeeld eruit.
Voor de Europese pioniers van de eerste generatie waren de drijfveren daarbij, uiteindelijk, diep emotioneel: voor hen, die de oorlog overleefden, betekende Europa bovenal een vredesproject, een project dat draaide om mensenrechten en democratische waarden op internationaal niveau.
Voor de nieuwe generatie Europese leiders werden andere waarden steeds belangrijker, in het bijzonder economische waarden. Dat is begrijpelijk, het was de algemene stemming tijdens de late twintigste eeuw. Maar het resultaat is een Europees project dat, met de zware nadruk op de markt en de vrije mededinging, nog altijd geobsedeerd lijkt door de globalistische filosofie. Ik doel daarmee op het internationale, grensoverschrijdende denken waarbij de wereld en de samenleving voornamelijk worden bekeken door een simpel economisch vergrootglas.
Is dat dan mede de oorzaak van deze crisis?
‘De economische crisis is een groot fiasco van het marktstelsel,’ zei Nobelprijswinnaar Amartya Sen een paar weken geleden, en ik ben het roerend met hem eens. De crisis werd, zei hij, immers door dit systeem zelf voortgebracht. De crisis vertegenwoordigt ook een moreel falen: het falen van een systeem dat enkel op financiële waarden is gefundeerd.
In Europa was bovendien de overgave aan de genadeloze god van het angelsaksische marktmodel dé manier om de Europese burgers massaal terug te jagen naar de beschutting van de oude nationale waarborgstaten. Uit dat marktmodel groeide immers gaandeweg een obsessie met het individuele, het particuliere en het meetbare, en tegelijk een overmaat aan tolerantie voor alle excessen van het moderne kapitalisme. En dat had overal tot gevolg dat overal publieke waarden, ethische en morele waarden die vooral gericht waren op de gemeenschap, ontmanteld werden – en worden, want het proces is nog steeds gaande.
De ideologen en theoretici van de vrije markt, zowel van links als rechts, en de politici en bureaucraten die in hun voetspoor traden en die deze crisis mede veroorzaakten hadden daarbij één ding gemeen: hun verbluffende verachting voor het gewone menselijke bestaan, voor het gewone inhoudelijk werk op scholen, in buurten, op het land en op straat. De voorzieningen die voor de gewone man en vrouw werkelijk het grootste verschil uitmaken – goed onderwijs, schoon water, nette volkshuisvesting, redelijk pensioenen, sociale ondersteuning, vertrouwde zorg –, al die voorzieningen komen echter zelden voort uit deze globalistische marktfilosofie. Ze zijn vrijwel altijd lokaal of nationaal begonnen, en niet zelden zijn die voorzieningen nog altijd zo georganiseerd. Ze vormen de fundamenten voor het welzijn van de meerderheid van de Europeanen – en toch worden ze nu overal ernstig bedreigd.
Is dat dan een van de oorzaken van die algehele verlamming?
Oh, zeker. ‘De burger vindt weinig in het openbare leven dat zijn geest verheft of zijn waardigheid verstevigt; hij vindt veel dat beide beschadigt,’ schreef de Amerikaanse politieke wetenschapper Wilson Carey McWilliams ooit over zijn land. Dat geldt nu ook voor ons, in deze tijd. Hij schreef: ‘Politieke partijen, die ernaar streefden om privégevoelens te verbinden met het openbare leven, vervagen, samen met de gemeenschappen waarop ze ooit waren gebouwd. In toenemende mate trekt de burger zich terug in de “eenzaamheid van zijn eigen hart’. Daarmee onthoudt hij het land de loyaliteit die het nodig heeft om op handen zijnde crises te kunnen trotseren, en hij ontneemt zichzelf alle overgebleven mogelijkheden voor vriendschap en vrijheid.’ Datzelfde geldt voor het Europese politieke landschap van 2011. Ook de publieke zaak is zo, uiteindelijk, een consumptieartikel geworden. Niet meer iets dat inspireert en ons ertoe aanzet om over onze eigen schaduw heen te springen. Dat geldt voor politici, maar net zo goed voor onszelf.
Is dit dan het ultieme resultaat van dit dogmatische marktdenken, een kapitalisme in zijn meest rauwe vorm?
In de jaren zestig en zeventig werd veel gesproken over de kwaden van het grootkapitaal, ik deed daar ook wel aan mee. Maar we hadden, eerlijk gezegd, vaak geen idee waarover we het hadden. Pas nu manifesteert zich een fenomeen dat werkelijk aan de definitie van grootkapitaal voldoet: een amorf monster, een ongestuurd netwerk met een ontzagwekkende macht waarop de aanvoerders zelf ook nauwelijks meer grip hebben, en waarvoor ooit gretige deelnemers nu ook terugdeinzen. Dat monster moet ingetoomd worden, in het belang van iedereen, ook van de financiële wereld zelf.
‘Ieder groot falen zou ons ertoe moeten dwingen om onze denkbeelden opnieuw te herzien,’ zei diezelfde Amartya Sen. Een crisis betekent immers niet alleen een uitdaging die direct het hoofd moet worden geboden, maar ze biedt ook de gelegenheid om thema’s voor de lange termijn aan te pakken. Toch gebeurt dat nog steeds nauwelijks – zo sterk is nog altijd de filosofie van markt en de waarde van het individuele winstcijfer. De financiële instituties en de kredietbeoordelaars regeren de wereld nog steeds, zeker in Europa. Maar deze crisis heeft ook hun gezag aangetast – en dat zullen we gaan merken.
Je bent wel heel pessimistisch.
Dat ben ik ook. Maandenlang had ik het idee dat we met z’n allen in zo’n karretje van een achtbaan zaten dat langzaam omhoog getakeld werd, en dat, als het op de top was, opeens als een gek naar beneden zou razen. En die dodenrit naar beneden zou plaatsvinden op een hele enge, oude, verrotte achtbaan. Het is een halve nachtmerrie. Ik ken veel mensen, specialisten op dit terrein, van links tot rechts, die dezelfde gevoelens hebben rond de eurocrisis, er vaak zelfs niet van kunnen slapen: dit is hele, hele misse boel, roetzwarte lucht, er komt iets op ons af wat we nog nooit hebben meegemaakt. Zo was de stemming de afgelopen zomer al, en zo is die eigenlijk nog steeds.
Er zijn historici die deze periode vergelijken met de fatale julimaanden van 1914, het begin van de Eerste Wereldoorlog, toen alle sluimerende tegenstellingen binnen Europa onomkeerbaar leidden tot een catastrofe die niemand wilde en die iedereen een half jaar eerder nog voor onmogelijk had gehouden. Die historici hebben gelijk. Alleen is ons denken nu niet de gevangene van een eenzijdige militaire logica, maar van een eenzijdige financiële logica. En van onze noordelijke moraliteit.
Moraliteit?
Ja, moraliteit. Op de achtergrond van deze crisis speelt ook een fundamentele culturele botsing tussen Noord- en Zuid Europa. In bijna alle Europese landen, de Economist wees er terecht op, kent men een onderscheid tussen financiële schuld en morele schuld. ‘Debt’, in het Engels, is heel wat anders dan ‘guilt’. Bij ons, Duitsers en Nederland, is dat niet het geval. Schuld is bij ons schuld, zonde, fout, boete, of je nu failliet bent gegaan of de boel hebt bestolen. Bezuinigingen, tenminste als het om anderen gaat, zijn ook een soort straf, een boete. Dat is ten dele ook begrijpelijk: waarom zouden we eeuwig blijven opdraaien voor de problemen die de Grieken en de Berlusconi-aanhangers zelf geschapen hebben. Alleen los je met moraliteit geen financiële crisis op. Dit is een uitslaande brand, en die moet eerst met alle middelen worden geblust, anders gaan we er zelf aan. En daarna, ja, dan moet de euro worden versterkt en gedisciplineerd.
Al in 1952 waarschuwde de theoloog Reinhold Niebuhr zijn mede-Amerikanen voor hun ‘dreams of managing history’, dromen die voortkomen uit een overmaat aan succes en de daaruit voortvloeiden zelfmisleiding. Het zijn dromen die uiteindelijk geen inspiratiebron meer zijn, maar een bedreiging.
Die wijze woorden kunnen ook wij ons aantrekken, Europeanen. We kunnen ons overgeven aan een soort magisch optimisme, de droom van de Superman. Dat hoorde bij de opbouwfase waarin Europa zo geweldig veel bereikte en waarin we, puur op het technische vlak, het ene succes na het andere behaalden. We kunnen ons ook, en dat past meer bij de huidige Europeanen, overgeven aan melancholie. Want na zestig jaar integratie weten de Europese burgers, ondanks alle successen, nog altijd niet hoe ze samen moeten leven.
Misschien leren we dat nu uiteindelijk wel, juist in en door deze crisis. Het zoemt, op twitter en op al die andere internetfora, van de initiatieven en de plannen, nu al, bijna altijd kleinschalig, en tegelijk vaak zeer Europees. Dat is het nieuwe Europa, de jeugd-internationale van nu, het gewone-mensen-Europa en gewone-bedrijven-Europa, dat is de kern van het huidige Europa, los van alle politici, instituties en financiële crisis, en die werkelijkheid pakt niemand ons meer af. Dat is het Europa dat ons zal redden.
Hans Magnus Enzensberger schrijft in zijn recente pamflet over de Europese crisis over het Europa van de zakboekjes, de agenda’s en adressenboekjes, met telefoonnummers van de Poolse stucadoor tot de portier van een klein hotel in Odense tot een heimelijke liefde in Amsterdam, adressenboekjes die wemelen van zomerhuisjes, zakenpartners, kleinkinderen, bankrekeningnummers, leraren en leerlingen, wijnboeren, tandartsen en ga zo maar door. Ja, dat is dat reële Europa waar ik op doel.
Enzensberger verwijst, als hij het over het andere Europa heeft, naar Clausewitz, de slimste van alle strategen: ‘De terugtocht is de lastigste van alle operaties.’
Ja, Europa zal daarover ernstig met zichzelf te rade moeten gaan. En de Europese leiders zullen zich, noodgedwongen, moeten ontwikkelen tot, om in Enzensbergers terminologie te blijven, ‘helden van de terugtocht’. Dat is de zwaarste rol die er is voor een politicus, want je verliest alleen maar, en daarom ook de moedigste. Maar zulke politici kunnen en zullen opstaan, zoals ze eerder zijn opgestaan.
Ik geloof eerlijk gezegd niet dat het publiek zich heeft gekeerd tegen het Europese project in het algemeen. Het is wel zo dat veel mensen zo langzamerhand enorme problemen hebben met de weg die dat project is ingeslagen. Het enige wat ze willen is dat de politiek, ook de Europese politiek, zich weer organiseert rond de realiteiten van hun dagelijkse bestaan. Ze willen hun wereld weer enigszins in de hand hebben. En is er iets meer menselijk en democratisch dan dit simpele verlangen?
Slot van een serie van drie: lees ook EEN VERSTIJFD CONTINENT I en II
23 november 2011 Geert Mak
