Nieuw: acht minicolleges over heden en verleden, van 1672 tot 2017, van Buma tot Trump, den Brussel tot Washington.  Lees meer >

'EN TOEN WERD HET PLOTSELING STIL'

Toespraak bij de herdenking van de bevrijding van het concentratiekamp Sachsenhausen bij Berlijn, 23 april 1945.

‘En toen werd het plotseling stil. Een stilte zo vreemd en absoluut als ik voor mijn gevoel later nauwelijks meer heb ervaren. We hoorden de vogels buiten zingen. Sommigen barstten uit in een verschrikkelijk gehuil. Iemand waagde naar buiten te gaan. Het moet een Hollander zijn geweest, want plotseling klonk het boven aan de trap: ‘Kom eruit, we zijn vrij, hoera we zijn vrij, kom eruit, de Russen zijn er, we zijn vrij.’

Dat was maandag 23 april 1945, vandaag exact 72 jaar geleden, en aan het woord is Henk Gortzak, een communistische verzetsman uit mijn eigen stad, Amsterdam. Want inderdaad, heel Europa was hier vertegenwoordigd, in deze ringen van de hel.  Gortzak schrijft hoe de overlevenden dat laatste weekend in een soort niemandsland verkeerden. De SS-wacht was die zaterdag weggeglipt, de ziekenverzorgers hadden hun wapens ingepikt en de wacht overgenomen. Zondag was een prachtige dag, overal uit de bossen kwamen gevluchte dwangarbeiders tevoorschijn, van de achtergebleven voorraden werden grote potten rijst en erwtensoep gekookt, veel gevangenen lagen, voor zover hun magen dat verdroegen, tevreden in de zon, en toen, plotseling, begon de oorlog weer.  De schietpartijen waren gruwelijk, ze duurden de halve nacht, iedereen dacht dat dit alsnog het einde zou zijn. Maar die maandagochtend, opeens, was het stil. Dat moment herdenken we nu. Die stilte. 

‘Wie lopen kon vloog de trap op,’ vertelt Henk Gortzak. ‘Buiten liepen vijf jonge Russische soldaten in kaki-kleurige uniformen, het machinepistool op de buik, de vinger aan de trekker. ‘Faskiski banditov kaput!’ riep de een en de ander vroeg in gebroken Duits wie we waren. We namen hem mee naar de kelder waar de stervende gevangenen lagen. Toen hij weer buiten kwam biggelden dikke tranen langs zijn wangen.’ 

Lees volledig artikel