Ik blijf pathologisch nieuwsgierig

Hoe beleefden wij, Europeanen, de eerste twee decennia van deze eeuw. Wat is er van alle hoop en verwachting, na de val van de Muur, terechtgekomen? Wat waren de diepere achtergronden van 9/11, de banken- en eurocrisis, de vluchtelingenstroom van 2015, de Oekraïnecrisis, de Brexit? En wat voor effect had dit alles op de doorsnee Europeanen? Geert Mak sprak met Mark Schaevers van het Belgische tijdschrift Humo over zijn nieuwe boek. ‘Mensen houden er het enorm vervreemdende gevoel aan over inwisselbaar te zijn en dat soort vernedering doet velen verlangen naar nieuwe bewegingen en de pseudo-zekerheid van populisten.

Geert Mak (72) is een dapper man. Ik zou de plot van Charles Dickens’ ‘Great Expectations’ niet durven samen te vatten. Hij doet het snel en in enkele zinnen – zo tegen het aperitiefuur in het tuinhuis van zijn Amsterdamse uitgeverij. ‘Het arme weesjongetje Pip wordt door toedoen van een onbekende weldoener ineens tot grote rijkdom en status verheven, weet niet goed hoe hij daarmee moet omgaan, doet allerlei domme dingen, en uiteindelijk komt hij min of meer min of meer ten val.’ Vervang Pip eens door de Europese Unie, zo moet het voorstel achter zijn boek ‘Grote verwachtingen’ dan wel luiden. Het triomfalisme dat die Unie aan het eind van vorige eeuw, na de val van de Muur, uitstraalde staat dan voor die grote verwachtingen, de domme dingen die het hoofdpersonage deed waren in dit geval: het roekeloze uitvegen van de grenzen in de Schengenzone, de uitbreiding met vele nieuwe leden in het oosten van Europa, en de installering van de gemeenschappelijke euro. Moet daar wel een sad end van komen? Mak: ‘Mijn boek eindigt toch een beetje met een gebroken hart.’

De grote verwachtingen van de Europese Unie werden gekelderd, als ik uw boek zo mag samenvatten, door twee schokken: 9/11 en de bankencrisis van 2008, met een recessie als nasleep.

«Al heel vroeg in de 21ste eeuw zorgde 9/11 meteen voor een grote breuk in het optimisme, vooral omdat in Europa snel een reeks aanslagen volgde - iets wat rond de eeuwwisseling vrijwel niemand verwacht had. Ja, er waren voordien wel problemen met immigranten - hoe kan het ook anders als honderdduizenden mensen van achtergebleven gebieden in Marokko of Turkije naar moderne steden gesleept zijn? - maar opeens werd dat immigratieprobleem een religieus probleem, en dan wordt het haast per definitie onoplosbaar. Het leidde tot een angst voor immigranten, soms tot haat en tot allerlei uitbarstingen van racisme in landen waar die tot dan schaars waren gebleven. 9/11 was de trigger die een aantal onderhuidse spanningen blootlegde, en die door handige populisten politiek geëxploiteerd is. In Nederland heeft er vooral na de moord op Theo van Gogh een kleine cultuurstrijd gewoed.»

Lees volledig artikel